Sayfa: [1] |   Aa git
  Yantla  
Konu: Ortaada Bilim Neden Geri Kalmt?  (Okunma Says 6128 defa)
]{elebe}[
Uzman ye [%22]
****

tibar : 554
Offline

Mesaj Says: 652


Yalnz bir pasifist deil, Militan bir pasifistim.















« : Eyll 01, 2008, 04:28:19 S »
Quote

Sponsorlu Balantlar


Ortaalarn, klasik dnemin bilimsel birikimini daha sonraki dnemlerin kullanm iin koruduu genellikle kabul edilir. Bu yarg Ortaa uygarlnn, bilim ynnden hem baarsn hem de baarszln dile getirir. Baars, dolayl olmas nedeniyle daha da byktr. Ortaa insanlar yaadklar Bat imparatorluunda, Araplarn dou kesiminde bulduklar lde zengin bir bilim geleneine sahip deillerdi. Bat kesiminde bilim daha sonra. 12'nci ve 13'nc yzyllarda Arap ve Yahudilerin etkisiyle balad. O dnemde kendilerine o denli uzak ve yabanc insanlardan bilimsel bir kltr almak ve zmsemek gerekten kmsenebilecek bir basar deildir. Ama, sadece bu kadar, daha fazla deil. Bir kez aldklar bilimi pek zenginletirdikleri sylenemez. Nitekim bilime katklar o denli azd ki. bilim tarihileri ortaalar bir duraklama dnemi saymakta birleirler.

Geri bu duraklamada hibir kprdama yoktu denemez. Ortaa insanlar yzyllar boyunca bir lde pratik el sanatlarn, biraz da doa bilgilerini gelitirmekten geri kalmadlar. Hatta 12'nci ve 13'nc yzyllardaki baarlar, bilimsel bir uyanma ya da rnesanstan sz etmemize olanak verecek derecede nemliydi. Bu uyann sonucu olarak bilimsel alanda daha nceki dzeyi ok aan bir bilgi birikimi olutu. On birinci yzyln balarnda bile matematik bilgisi basit hesaplamalardan, Pythagoras ncesi geometriye ait birka nermeden, "abaks" denen sayma erevesi ile ondalk kesirler bilgisinden ileri gemiyordu. Oysa, 13'nc yzyln sonlarna gelindiinde durum deimitir Matematikiler artk Pythagoras geometrisinin st dzeydeki problemleriyle uramakta, konilerin kesimeleri yoluyla kbik denklemlerin zmne yaklamakta, kresel trigonometriyi tartmakta, hatta diferansiyel hesaplar ynteminin eiine adm atm bulunmaktaydlar. Ayn, dnemde, astrologlar yalnz antik dnyaya ait Batlamyus (Ptolemy) astronomisini zmsemekle kalmamlar, ayn zamanda, gklerin haritasn karmay, gezegen ve yldzlarn gei yollarn da renerek

Kopernik’in byk devrimine yol amlardr. Gene o dnemde simyagerlerin, metal ve gazlarn zelliklerine ilikin kimi yeni bilgilere ulatklarn gryoruz, te yandan, ilenmi byl ya da deerli ta listeleriyle yararl bitki ve zellikle hayvanlarn huy ve zelliklerine, ilikin alegorik masal koleksiyonlar, o dnemin daha sonra 16 nc ve 17 nci yzyllarda botanik ve zoolojide giriilen byk snflama almalarna zemin hazrlayan etkinlikleriydi. Kimi aratrc ve merakl kiiler daha da ileri gitmilerdi. Pek oumuz II. Frederick’in hayvanlar zerindeki terih (diseksiyon) almalarn duymuuzdur, ama bu tr aratrmalara girien bir tek o deildi. Gerekten ortaalarn sonuna geldiimizde, byk lde anatomide, biraz da insan fizyolojisinde, nemli bir bilgi birikimiyle karlamaktayz. Hatta ilkel dzeyde de olsa, yer yer birtakm deneysel almalarn da yapld gzden kamyor.

Daha pratik dzeyde de. kayda deer baz teknik ilerlemelere tank olmaktayz. rnein, karanlk a dediimiz ortaalarn banda, iftiler o dnem iin yepyeni bir sistem olan bir tarmsal teknii icat edecek ya da hi deilse, benimseyecek kadar atlm gc gstermilerdi. ki veya tarla dzeni ile ekin rotasyonuna dayanan bu sistem ar tekerlekli pulluk, daha da nemlisi, hayvanlar omuzlarndan koumlamak gibi Romallarca bilinmeyen, bilinse bile kullanlmayan, yenilikleri ieriyordu.

Ayn dnemde, Avrupa'nn pek ok lkesinde stten vurulu deirmen ark ve dili arkl transmisyon ile donatlm byk su deirmenleri, rlanda ya da Norse tipi denen kk yatay su deirmenlerinin yerini almtr. Gene olasdr ki, 10'uncu ve 11'inci yzyllarda Hollanda'da, 12'nci ve 13'nc yzyllarda Dou Almanya'da denizden toprak kazanld sralarda kyller daha dzenli yerleim biimlerine, ileri bir kanalizasyon sistemine, hatta daha youn bir tarma gemi olsunlar.

Dahas var: Madencilikte, sava aralarnn yapmnda, zellikle kuatma yntemlerinde byk teknik ilerlemelere tank olmaktayz.

Ortaa pratik sanatlar iinde en nemli yeri tutan grkemli bina inaatndaki gelimeler ise gz kamatrcdr. Denebilir ki, bina inaat tekniinde o dnemde salanan gelime, o dnemi izleyen be yz yllk srede gzlemlediimiz Rnesans mimarisinden, hatta gnmzdeki betonarme inaat tekniinden daha ileri ve hzl olmutur.

Grlyor ki. ortaalar hem entelektel, hem de teknik dzeylerde baz gelimeler kaydetmitir. Ne var ki, dnemin geni yaam panoramas ya da, M.. IV. yzyldaki Antik Yunan ve onu izleyen Helenistik a biliminin baarlaryla karlatrldnda bu gelimeler snk kalmakta; 17'nci yzyln bilimsel etkinlii karsnda ise bsbtn nemsiz grnmektedir. Peki bu durgunluu nasl aklayabiliriz?

Bu soruya deiik pek ok yant verilebilir, verilmitir de. Fakat ounda ortak nokta, ortaa yaamnda "bilimsel zendirme" diye nitelemek istediim tutumun yokluu zerinde toplanmaktadr. Bilimsel gelimeye yol aan temel etkenler konusunda bilim tarihileri ve bilim felsefecileri ou kez anlamazla derler. Kimine gre, temel etken kiilerin evreni anlama ya da gerei bulma tutkusudur. Kimi ise. bilimsel gelimeyi, insanlarn doaya egemen olma yolundaki abalarnn, retim ara ve yntemlerindeki ilerlemelerin bir sonucu sayar. Bu tartmada u ya da bu yan tutmak niyetinde deilim; ancak ortaalarn ve entelektel ilgi, ne de pratik kayg ynnden yeterli bir dzeye eritii kolayca sylenemez. ki ynden de baarsz kalmtr kanmca.

Entelektel baarszl aklamak daha kolay grnmektedir. Ortaalar, bir inan dnemidir: Bu nitelii ile bilimsel dnmeye ynelik olmas beklenemez. Geri, bilim yasaklanm deildi. Bilim adamlarna sulu gzyle baklmyordu.. Bilimsel dncelerinden tr kovuturmaya urayan pek az kimse vard. Daha fazla da olamazd, nk bilimle uraanlar zaten parmakla saylabilecek kadar azd. Bu demek deildir, ki, "entelektel dev" diye niteleyebileceimiz hi kimse yoktu. Kukusuz vard; ancak kendini inanca brakm bir dnemde stn yetenekli kiiler de ura ve ilgilerini inan dnyasnda bulmulard. Dinsel konularn aklanmas, dogmalar zerindeki tartmalar ve dinsel zaferler - ite herkes gibi onlar da megul eden sorunlar bunlard. Ksacas, bilim gibi bir ura iin ne zamanlar ne de ilgileri vard.

stelik bilim gibi baya ve sradan bir ile uramak iin neden de yoktu. Dinsel dogmalarn gcn ve btnln srdrd bir dnemde, entelektel sorunlarla bilimsel yntemlerin en azndan nemsiz saylmas kanlmazd. Bilindii gibi, bilimsel aratrmann amac bize evreni, evrenin ileyi ve kkenini aklayan kapsaml bir kuram oluturmaktr. Oysa ortaalarda byle bir aratrma ve aklama abasna gerek var myd? nsanlar, o zaman, dnyann nasl olutuu, ne amala, hangi aralarla ve nasl ynetildii konularnda istedikleri aklamalar, tmyle, Tanr kavramnda, ncil'in Yaratl'a ilikin yklerinde ve her eye egemen yce Tanrsal isten retisinde bulmuyorlar myd? Tm duygusal doyuruculuu ve btnlyle, bir aklama varken, yorucu ve skntl bir almaya girip yeni bir kuram oluturma ekici olabilir miydi?

Entelektel zendirme yokluuna ilikin sylediklerimizi kesip, pratik alana bakalm. Ayn ilgisizlii burada da bulmaktayz. Doay daha iyi anlama pratik alandaki gelimelerden beklenemezdi;, nk, teknik gelimeler zaten ok azd. Ortaa meslekleri yzyllarca nemli bir deiiklie uramadan ayn yntemlerle srp gitmitir. 11'inci yzyln sonlarndaki byk gelimeden sonra, Avrupa'nn byk bir blmnde tarm tam bir duraklama dnemine girmitir. Demir ileme, dokuma ve mlekilik 'ilerinde zaman zaman kimi gelimelere rastlamak olasdr; ne var ki, ortaalar btnyle gz nne alndnda teknik gelimelerin son derece yava ve yetersiz bir dzeyde kald gzden kamaz.

Bu durumdan en bata o dnemin ekonomik dzenini sorumlu tutmak gerekir. Yzyllarca yaam, bu arada ekonomik etkinlikler, sk brokratik kurallar a iinde sarlmt. Kylerde bu kurallar, yarclarn toprak aasna kar olan sorumluluklarn dzenlemek iin gerekliydi. Ayrca, ky topluluunu oluturan kiilerin haklar, dev ve borlar da sk kurallarla belirlenmiti. Kentlerin pek ounda da durum farkl deildi: An kazanlar nlemek, fiyat ve kalite denetimini salamak, cretleri belli bir dzeyde tutmak ve zelikle i sahiplerini rekabete kar korumak bir yn yasa ve kurallarn konmasna yol amt. Ne var ki, ne amala olursa olsun, konan kurallar teknik gelimeleri tkamt. nk, yasa ve kurallar, eldeki teknik yntemler erevesinde oluturulduundan, yeni bulu ve gelimelere olanak tanmyordu.

stelik denetim ve koruma eilimi o denli kk salm, ylesine ileri gitmiti ki. her ikolunda teknik yntemler tam bir gizlilik iinde tutuluyordu. Ortaa loncalar kendilerine "gizemli" bir grnm vermeye zen gsterir, yle kalmak isterlerdi.

Bir rnek olsun diye Bolonya (Bologna) ipek endstrisini ele alalm. Son derece zengin ve tm Avrupa'da nl olan bu endstri, balangta yeniliklere akt; pek ok yeni ara ve srelerden yararlanabiliyordu. Ancak gizlilik burada da etkisini gsterdi; rnein, Bolonya'l Borghesano'nun 1272'de icat ettii ipek atma makinesi (ki, Bolonya ipek endstrisinde ortaalarn sonlarna doru geni lde kullanlmtr) 1538'e gelinceye dek gizli tutulmu, Bolonya dnda bilinmemitir. Makinenin yaygnlk kazanmas, 17'nci yzylda bir ngiliz'in, gizli tutulan tasarm hileyle ele geirmesinden sonra olur.

Bu sk gizlilik yerel sanatlarn pek ounda vard. Bilginin bir giz olarak saklanmas, rnein madencilik ve kuma dokumacl gibi ileri teknie dayal endstrilerin belli merkezler dna yaylmasn nlemiti. Bilgi alveriine yalnzca g ya da yeni yerleim durumlarnda olanak vard.

Endstri ve pratik sanat kollarnda bin bir glkle oluturulan bilgilere, bu durumda bilim dnyasnn yabanc kalmas kanlmazd, te yandan bilim adamlarnn ulatklar birtakm sonular da gene bu yzden endstriyi etkilemekten uzak kalmt. Nitekim; demirin balca zellikleri, bu arada esneklii, daha ortaalarn balangcnda kefedilmiti; ne var ki, 15'inci yzyla gelinceye dek spiral yay'n 17'nci yzyla gelinceye dek de yaprak yayn bilindiine ilikin ortada hibir belirti yoktur.

Arap rakamlarnn Avrupa'ya geiinden yzyllar gemesine, bu rakamlarn kullanln aklayan kitaplarn yaymlanmasndan hi deilse yz elli yl gemesine karn, ticaret ve devlet muhasebesinde hesaplarn kullansz Roma rakamlaryla yaplmas srdrlmtr, te yandan, endstride pompann, zellikle basit rnga tipi pompann kullanlmasndan yzyllar gemesine karn teorik mekanik, boluk kavramndan yararlanamamas nedeniyle yanllklar iinde bocalayp duruyordu. Bata askeri alanda olmak zere eitli alanlarda su ve hava basnc ya da stlan hava ve buharn genlemesi gibi olgulardan yararlanlarak yaplan ara ve makinelere ilikin bilgi ve deneyimlerin hibiri, yerleik hidrostatik teoriyi, gazlarn genlemesi veya atmosfer basnc teorisini etkileye-memiti. Geri ok eskiden beri kaldra kullanlmakta idiyse de, mekanik bilimi "kuvvet momenti" (tork) kavramna 13'nc yzyln sonlarna gelinceye dek yabanc kalmtr. Ortaa iftilerinin, hayvan besleyicilerinin pratik bilgileri de hibir ekilde biyolojik teoriyi etkileyememitir. Boyaclarn ve sabuncularn deneyimleri de ayn ekilde kimya bilimini etkilemekten uzak kalmtr.

Ortaalarda teknoloji ve bilim her biri kendi dnyasnda ama. birbirinden uzak donuk bir yaam srdrmtr.

Gerekten bu genel durgunluu hibir ey, deindiim istisnalardan daha iyi rnekleyemez. Ortaalarn ilk sralarnda tarmda yer alan byk yenilikler, nfus hareketlerinin canlln koruduu, ekonomik rgtlenmenin henz kat bir biim almad bir zamana rastlar.

Daha sonra, 12'nci ve 13'nc yzyllarda Hollanda ve Almanya'da gzlenen tarmsal atlm da gene nfusun hareket canll kazanmas ve yeni yerleim yerlerinin ortaya kmasyla olanak kazanr. Endstriyel mesleklerdeki teknik bulularn da endstrinin yerel ynetimlerin buyruu dnda kalabildii yer ve zamanlarda ortaya ktn grmekteyiz.

Sava teknolojisi prenslerin hizmetindeydi; prensler ise loncalarn dzenlendii ekonomik kurallara bal deildi. 14'nc yzylda ngiliz kuma endstrisindeki byk deiiklikler, endstrinin kent ynetimlerinin yetki snr dnda kalan kylere kamasyla ancak olanak kazanmtr. Bina yapmndaki grkem de zgr masonlarn, yani kent ynetimlerinin denetim ve buyruu dnda serbeste i arayabilen ustalarn eseridir.

Salt entelektel dzeyde 12'nci yzyln sonlarnda balayp 13'unc yzylda devam eden talyan Rnesans da kimi ynlerden bir istisnadr. Bu uyan yalnzca eviri salgnnn bir rn saymak yanltr. eviri hareketinin bilimsel etkinlii aklamas yle dursun, kendisi aklanmaya muhta bir olgudur. Antik felsefe zerindeki yorumlaryla Araplar yzyldan beri ispanya'daydlar. Ve onlarla temas olana, 850 yllarna gre 1250 yllarnda daha fazla deildi. Oysa ortaalarn ne balang ne de kapan dnemlerinde bu denli youn ve bol bir eviri etkinliine rastlamaktayz.

O halde, 13'nc yzyldaki uyan nasl aklayabiliriz? Herhalde gerek neden, ne talyanlarn Dou Akdeniz'deki ticaretleri, ne de Hal Seferleriydi. Pek az eviri Dou Akdeniz'den gelmitir; Hal Seferlerini dzenleyenler ise, talyan tacirleri gibi, eviri hareketinin tmyle dnda kalmtr. Daha temel ve entelektel ilgiye dorudan ilikin bir neden olmaldr. nk, karanlk aa zg boucu hava yerini yepyeni bir esintiye brakmt. Hatta artk dinsel inancn, insanlarn biricik ilgi oda olmaktan kt bile sylenebilir.

Felsefe ve edebiyatn, tmyle dinsel bir karakter tayan bir ortamda birdenbire boy vermesi alacak bir olaydr. Din alannda bile deiik manastr dzenlerini de iine alan aznlk hareketleri yzyllarca btnln srdren dnce dzenini sarsntlara itmitir. Ortaa eitiminde anlamazlklara, dinsel dogmalar temelinden sarsan felsefi atmalara, hatta en masum fikir ayrlklarnn arkasnda son derece derine inen kukulara bu dnemde tank olmaktayz. Fransz kltr tarihisi Taine'in 13'nc yzyl "kuku iinde kvranan bir dnem" diye nitelemesi bouna deildir. Daha sonraki dnemlerde de grdmz gibi, bu kuku, entelektel renme merakna, yasak sorular yeniden ortaya atma isteine, doru yant bulma yolunda her kaynaa bavurma cesaretine yol amtr.

te antik felsefe ve bilim retilerine ynelen ilginin, Grek'lerden ve Arap'lardan renme isteinin, nedeni bu kukuda yatmaktadr. eviriler de bu renme meraknn bir sonucudur.

Bylece, "talyan Rnesans" denilen bu dnem, ortaalar hakkndaki yargy tmyle dorulamaktadr. Bilimsel ilgiden yoksun ortaa insanlar elbette dinsel dogmalarn tesine geemezlerdi. Pratik sanat kollarnda ya da antik renimi koruma ve yayma yolunda ne gibi baarlar varsa, bunlar, olduu kadaryla, ortaa damgasn tamayan kimliklerine borludurlar.


SaygLar...


Sponsorlu Balantlar



KELEBEK
- Ortaada Bilim Neden Geri Kalmt?
Sayfa: [1] |   Yukar git
  Yantla  
 
Gitmek istediiniz yer:  

+ Hzl Cevap
Hzl cevap' kullanarak hemen mesaj gnderebilirsin. Glmseme ve kod kullanabilirsiniz.



Hosting Hizmetleri